De orgels van de St. Michaëlskerk te Oudewater

Hoofdorgel
Koororgel

Dat er in vroeger tijden al een orgel in de kerk aanwezig was staat wel vast. In het boek "Oudewater Vrijheid en Gezag" wordt op blz. 215 vermeld dat een zekere Mr. Jacob van Berchout in 1601 organist in Oudewater was. G.R. van Kinschot vermeldt in zijn boek over Oudewater (1747) dat er in de kerk een Kas van een Groot Orgel aanwezig was. Omdat het grote orgel reeds in 1645 door oudheid onbruikbaar was geworden, kan aangenomen worden dat het orgel van een zeer oude datum moet zijn geweest. In 1645 wordt er een nieuw orgel in de kerk geplaatst. Het is een klein instrument dat aan een pilaar kan worden gehangen. In 1830 besluit de kerkvoogdij een nieuw orgel aan te schaffen. Aan Wander Beekes te Utrecht wordt opdracht gegeven een nieuw orgel in de kerk te plaatsen. Om de historie van het huidige orgel te volgen moeten we terug naar de nieuwe kerk in Delft. In 1830 stond daar een orgel, dat in 1455 gemaakt was door Adriaan Pieterszn. Dit orgel is verscheidene keren verbeterd en vernieuwd, o.a. in 1469 door Swiss (Zwits of Zwijts), in 1479 door Van Antwerpen, in 1501 door J. van Swanenburg, in 1548 door Hendrik Niehoff (door Niehoff is het orgel bijna geheel vernieuwd) en in 1636 door Johann Morlet. Hoewel het orgel na 1774 nog is gewijzigd (vergelijking Bätz 1836 en Joachim Hess 1774) was de dispositie volgens M.H. van 't Kruis:

De klavieren van het "Kam en van der Meulen"-orgel van nabij gezien

Dit oude orgel was het eerste orgel dat in ons land werd geplaatst. (M.H. van 't Kruis, pag. 162). Op 4 september 1837 werd dit orgel verkocht aan Wander Beekes voor €475,00. Wander Beekes zou dit orgel plaatsen in de Hervormde Kerk te Oudewater, maar overleed echter op 12 maart 1838. De orgelbouwers Kam en Van der Meulen uit Rotterdam namen zijn bedrijf over en zouden het orgel in Oudewater plaatsen. Het pijpwerk van het orgel uit Delft wordt omgesmolten en er wordt 25% tin toegevoegd om er orgelmetaal van te maken. Alleen de Vox Humana 8' ontkomt aan de smeltkroes en wordt als register op het bovenwerk geplaatst. Deze stem dateert volgens M.H. van 't Kruis (pag. 162) van voor 1633. In 1840 wordt het orgel door Kam en Van der Meulen opgeleverd, Samuel de Lange schrijft op 7 maart 1840 in zijn uitgebrachte rapport over het nieuwe orgel, dat dit werk door zuivere en nette bewerking en door best hout en specie, en ook door de krachtige toon en aangename intonatie, volgens mijn beste weten, wordt verklaard voor een schoon en deugdzaam werk. Het programma, dat Samuel de Lange ter inwijding van het nieuwe orgel speelde vermeldt o.a.: Andante van Beethoven met Vox Humana, Prestant en Trompet; Ouverture "Die Zauberflote" van Mozart; Scene pittoresque en gevarieerde volksliederen en waarschijnlijk "Die Himmel erzahlen die Ehre Gottes". In 1895 wordt het orgel door Bakker en Timmenga gerestaureerd voor €340,00. Na deze restauratie heeft het orgel zonder irgrijpende herstellingen dienst gedaan tot 1960. I.v.m. de restauratie van de kerk (1960-1967) werd het orgel geheel gedemonteerd. De kast werd twee meter achteruit geplaatst, dit was mogelijk omdat de windvoorziening die zich achter het orgel bevond nu in de toren is geplaatst. In 1995 is het orgel voor het laatst gerestaureerd door de firma Bakker en Timmenga uit Leeuwarden.

  
              De inscriptie "Kam en van der Meulen Rotterdam" boven het klavier                                 Van onderaf gezien

Tot slot volgt nog de huidige dispositie:

Door: C. van Butselaar, "Het orgel van de Nederlands Hervormde Kerk te Oudewater",
deel van "Korte samenvatting van de geschiedenis van de Grote of St. Michaëlskerk
te Oudewater; Losse publicatie, jaar onbekend.

Het koororgel

In de kerkbode van 23 februari 2007 werd melding gemaakt over de komst van een koororgel.

Onderstaand een nadere toelichting:
 

Ten eerste: wat is een koororgel en waarvoor is zo’n tweede orgel nodig?

De benaming ‘koororgel’ kan al enige verwarring geven: het is beslist géén orgel dat gebruikt moet worden om een koor te begeleiden. De naam koororgel slaat op het ‘koor’ van de kerk: dat is de halfronde ruimte vóórin de kerk. In die ruimte kunnen stoelen geplaatst worden. In ons koor zijn dat er al gauw zo’n 125 stuks. Bij diverse gelegenheden waar er géén volle kerk verwacht wordt, kan daar een samenkomst gehouden worden. Te denken valt aan b.v. trouwdiensten, rouwdiensten en bijeenkomsten zoals we die in de ‘stille week’ hadden. Samen rond het orgel zingen, b.v. een aantal keren per jaar een halfuurtje, ’s avonds na de kerkdienst is ook in voorbereiding. Bij een dienst met minder dan 120 mensen is de afstand tussen de gemeente en het gewone kerkorgel te groot. De organist hoort de mensen niet en het is dan erg moeilijk het zingen op de juiste manier te begeleiden. En  om dan gewoon maar flink wat registers open te trekken zodat de mensen ‘beneden’ tenminste een klein beetje weten hoe er gezongen moet worden is beslist geen optie. Vandaar de langgekoesterde wens: de aanschaf van een koororgel. Het orgel dat we  hebben kunnen aankopen is een engels orgel en komt uit een kerkje in St. Aubin op het eiland Jersey. Het is daar vakkundig afgebroken, er zijn veel foto’s van gemaakt, zodat goed te zien is waar alle onderdelen vandaan komen. Het is verscheept en iemand in Drente is de aan- en verkoper geweest. Het is daar bekeken en vervolgens met Henk Maayen uit Hekendorp opgehaald. De blaasbalg en de windlade zijn voor restauratie naar orgelbouwer Ide Boogaard gegaan. Deze zal ook de eindafwerking doen voor wat betreft de intonatie. De rest is allemaal naar Oudewater gekomen en het merendeel stond in eerste instantie allemaal links vóórin de kerk. En daarna is Cor van Butselaar begonnen met restaureren. In etappes zijn er al heel wat onderdelen in de  tot werkplaats uitgeroepen garage van Cor door zijn handen gegaan. Restaureren van kapotte houten onderdelen, afbranden, schuren en verven. Schoonmaken en nakijken van alle (ca.1400) mechanische onderdelen. De kast van het zwelwerk voorzien van een nieuwe achterwand met deuren. Het pijpwerk (689stuks!) schoonblazen en waar nodig deuken uittikken. Elke keer als er een vrachtje klaar is rijdt dhr. A. van Ingen weer met z’n aanhanger voor en wordt het naar de kerk gebracht en een nieuwe lading opgehaald. Interessante vondsten doe je dan: bij het kaalschuren kwam een ivoren plaatje tevoorschijn met het jaartal 1862 en de naam van de bouwer: E. Wadsworth. Kortom: ontzettend leuk werk om te doen! Wanneer het klaar is? Nou, gewoon, als het klaar is. Op deze site ziet u  een fotoimpressie van de vorderingen van de bouw van ons nieuwe koororgel. Er is ook een montagefoto bij waarop te zien is hoe het orgel uiteindelijk moet worden en op welke plek het  komt te staan.

Voor de liefhebber de dispositie van het orgel:

Foto-impressie:


Eén van de vele foto's die in Engeland gemaakt werden om de 'herbouwer' te
laten zien hoe één en ander in elkaar moet komen
 

Uit elkaar halen is ook een hele klus!

Alles wordt zorgvuldig ingepakt

In het kerkje van St. Aubin

Het kerkje van St. Aubin aan de haven

Met vereende krachten wordt de vracht de kerk uitgedragen...

..op de vrachtwagen geladen...

...en een tijdje later met een ander transportbedrijf het kerkplein opgereden

Weer met vereende krachten onze kerk binnengebracht

De boel wordt netjes afgedekt

Een ander deel wordt bij Cor de garage ingesjouwd
 

Verrassende vondst: onder de oude verflagen kwam dit bordje tevoorschijn!

Oude verflagen worden afgebrand

Eerst in de grondverf...
 

In de tuin vast een stukje proberen of alles past...

Een nieuw stukje hout inzetten...
 

En zo kan het weer járen mee!

Schilderen en schilderen en schilderen...
 

Een stiekeme toeschouwer

Er kan weer een vrachtje naar de kerk toe...

...en een nieuwe lading wordt weer opgehaald
 

Nee, molm is het toch niet...

Toch eens kijken wat daarin past...

Daar komt een lading pijpen

Alles door de handen laten gaan
 

Schoonmaken met 2 bar druk

Luisteren...

Meten...
 

En afvinken!

Houten pijpen


En weer wordt een lading de kerk ingedragen


En jawel: de uitgemeten grondplaat past écht tussen de pilaren!

Ze kunnen kunnen het toch niet laten: klinkt het goed in de kerk?
 

De oude balg. Een nieuwe maken bleek eenvoudiger dan restaureren.

De Stichting Mooyman-MARTENS
 nam de kosten voor haar rekening

De Windlade moest gerestaureerd.
Ook daarvoor stond de genoemde stichting garant!

In de kerk is Cor begonnen aan de herbouw van het koororgel

Een complete werkplaats

Oud en nieuw

Met vereende krachten wordt de balg in het orgel gezet

Nu de motor nog verbinden met de balg

De pedaalabstracten. Ze verbinden de pedalen met de ventielen van de pijpen

De gereedschapskist is inmiddels aardig gevuld!

In de steigers! Een verdieping wordt geplaatst: de kast van het zwelwerk

Geluidsdicht maken

Kijken...

Meten...

...

Klep grote C van het zwelwerk (bovenklavier) - bouwjaar 1886

En toen was er muziek!

Klinkt goed!

Ook van afstand...

Touch

Maar nog niet alle pijpen zijn geplaatst

De bouw vordert gestaag

De 2-voet 'fifteenth

De inscripties van de bijbehorende pijpen goed bekijken...

...en op de juiste plaats gezet!

Vier uur!

Orgelbouwer Ide Boogaard komt intoneren

Een kapotte pijp... de kern weer recht maken

De horn

De keel, de tong, de stemkruk, de voet en de beker van de horn

Alle inscripties worden zorgvuldig in kaart gebracht...

Stukje mechaniek

 
Mechaniek hoofdwerk (onderklavier)
 

Mechaniek zwelwerk (bovenklavier)
 

Bekers van de "horn" van het zwelwerk
 

Picolo en Principal4 van het zwelwerk

Houten pijpen van de Clarabelle van het hoofdwerk

Het eindresultaat mag er zijn!

De zijkant van het koororgel

Ontvangst van familie en vrienden voor de ingebruikname van het koororgel

In afwachting van de klanken van het nieuwe orgel


Het rechte oostelijke koorgedeelte vult het ronde koor van de kerk aan met
zitplaatsen. Het koor biedt zo ruimte voor 125 zitplaatsen.
 

Kerkrentmeester Ad de Groot feliciteert zichzelf en Cor van Butselaar met het prachtige orgel

 Drs. Bart van Buitenen vertelt over de historie van dit Engelse koororgel

Cor van Butselaar met dochter Elise

Cor van Butselaar met Dhr. Kees Meijerink

De hoofdorganist Dhr. Gerben Mourik

Een bloemetje

Ik krijg ook nog wel een bloemetje, toch?

Zie je wel!

Dhr. Gerben Mourik in z'n nopjes met het prachtige instrument

De voorzitter van de stichting Mooyman-MARTENS, Mevr. Biemans van Donkelaar
ontvangt de eerste CD van het nieuwe koororgel.
Alle gasten mochten aan het eind van de avond eveneens een exemplaar meenemen.

Het oude pijpwerk werd naderhand nog vervangen door nieuwe!

Van het koorgel wordt dankbaar gebruik gemaakt!
Bijeenkomsten zoals die in de 'stille week' voor Pasen viermaal plaatsvinden,
worden in het koor van de kerk gehouden

Viermaal per jaar zingen rond het koororgel, in combinatie met andere instrumenten

Speciale diensten, zoals rouwdiensten en huwelijksinzegeningen kunnen in het koor plaatsvinden

De eerste huwelijksinzegening in het koor van de kerk



Muzikaal intermezzo door Maartje knol tijdens 'Open Kerk'
Vanaf half juni tot half september is de kerk op woensdag, vrijdag en zaterdag
van 11.00 tot 16.00 uur opengesteld voor publiek.
Elke zaterdag is er een muzikaal internezzo.
Veelal op het koororgel, al dan niet vergezeld door andere instrumenten.

Orgelbespeling tijdens open monumentendag

Het koororgel wordt intensief gebruikt!
Hoe hebben we ooit zonder gekund?

(Met dank aan Cor en Wilma van Butselaar en alle vrijwilligers)